غلامرضا جلالى ( گروهى از پژوهشگران )
56
مشاهير مدفون در حرم رضوى ( فارسي )
شرح مفصلى از ويژگىهاى اخلاقى و شخصى ميرزا سعيد خان به دست داده است كه مضمون و خلاصه آن چنين است : « وى پيرمردى كوتاهقد و ضعيفالجثه بود كه ريش خود را مانند ديگر ايرانيها رنگ مىكرد و رنگ ريشش را با چينوچروك صورتش تناسبى نبود . داراى چشمانى تيز و نافذ بود . او سالها وزارت خارجه را عهدهدار و مورد توجه شاه بود . هرچند آدم بزرگى نبود اما بد هم نبود . در روحيهاش بسيارى از خصوصيات رجال ايرانى [ دوره قاجار ] بهطور آميخته وجود داشت . در تصميمات خود دودل بود و امور را به مسامحه مىگذراند ، به گونهاى كه محافل سياسى خارجى تهران را تهديد كرده بودند كه بعد از آن ديگر اصلا با هيچ مقامى ايرانى غير از ناصر الدّين شاه وارد مذاكره نخواهند شد ، ولى شاه او را كه سالها صادقانه خدمت كرده بود دوست داشت و به جاى توجه به اعتراضات سفراى خارجه ، او را مورد عنايت قرار مىداد . ميرزا سعيد خان به واسطه مطالعات عميقى كه در ادبيات و فلسفه شرق داشت به اين موضوعات خيلى علاقمند بود و هنگام بحث در اين مسائل بسيار شادمان مىشد . در طول مذاكرات تواضع به خرج مىداد . او در اواخر عمر حريص و طماع شد و اين به دليل نظام مالى خاصى است كه در ايران وجود دارد . طمع او به اندازهاى است كه وقتى از كسى خواستار هديه يا رشوهاى مىشود اگر هديه يا رشوه در حد انتظارش نباشد خشمگين نمىشود بلكه آن را هرچند ناچيز باشد مىپذيرد و مىگويد انشاءالله دفعه بعد جبران خواهيد كرد » . 34 بايد يادآور شد كه منابع فارسى در مواضع مختلف تقريبا سخنان بنجامين را در مورد ميرزا سعيد خان تأييد مىنمايند . گرچه اين نكته را هم تا حدودى بايد در نظر داشت كه برخى از نويسندگان اين مآخذ مثل محمد حسن خان اعتماد السلطنه و على خان امين الدوله با وى رقابت و تا حدودى دشمنى داشتهاند . بههرحال در دوره وزارت او افغانستان به صورت رسمى از ايران جدا شد و قراردادهاى سنگينى